Serendipiteit. Zomaar ineens komt er van alles bij elkaar, van toen en nu, van hier en daar.
Melancholie als een vorm van metafysica bedacht ik ooit als algemene ondertitel bij alles wat ik maak. Door zelfstudie streef ik naar verdieping en verrijking van die thematiek. En zo was ik op zoek, op het internet, naar een boek over de spirituele dimensie in het werk van kunstenaars als Anselm Kiefer toen ik op een ander boek stuitte dat mij, door titel en beschrijving, nog veel meer aansprak: HET ROMANTISCHE VERLANGEN in (post)moderne kunst en filosofie, door Jos de Mul, hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Vanmiddag werd het bezorgd.
Ik blader het in, bestudeer de inhoudsopgave, de registers en de uitgebreide literatuurlijst, en zie voorin in het boek dat het oorspronkelijk is uitgegeven in 1990 door de Faculteit Wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit, als deel XI in de serie Rotterdamse Filosofische Studies. De onderhavige, vierde druk, herzien en vermeerderd in 2007, is uitgegeven door Uitgeverij Klement, in Kampen. En ik lees: Afbeelding op de omslag: Sigurdur Gudmundsson: Het grote gedicht.
Die naam doet vaag een belletje rinkelen...
Ik sluit het boek en bekijk de omslag. En pas nu, nu ik goed kijk, zie ik het: een zwanenhals die uit een driehoekige vorm tevoorschijn komt. En onmiddellijk weet ik dat dit een kunstwerk is dat ik eerder heb gezien!
Het moet begin jaren '80 geweest zijn. Ik bezoek, samen met mijn vriend Eric-Jan, het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ik weet niet meer welke tentoonstelling dat was, en of er een titel, een thema aan verbonden was. Ik weet nog wel dat we in één van de laatste zalen geconfronteerd werden met dit beeld: zwanen die met uitgestrekte nek en krachtige vleugelslag proberen los te komen uit een betonnen piramide. Het ijzersterke beeld raakte ons onmiddellijk. We zijn op een bank tegen de muur gaan zitten om wat we zagen te verwerken, op ons in te laten werken. Eric-Jan, naast mij, werd volledig overmand door emotie.
Als ik google op titel en naam van de kunstenaar ontdek ik dat het er drie geweest moeten zijn: drie zwanen uit
drie piramides. In mijn herinnering
was het maar één zwaan, hoogstens twee. En maar één piramide.
Natuurlijk zagen wij (en zie ik, in retrospectief) in dat beeld onszelf, jonge adolescenten, met alles wat daarbij hoort. Dat ga ik verder niet uitleggen. Dit waren wij.
Of we sindsdien veel zijn opgeschoten? Eric-Jan ben ik uit het oog verloren, en wat mijzelf betreft, ach... Er is nog een herinnering, van nog langer geleden, en ietwat gênant: een schaterlachende schoolpsychologe aan de HBS die mij, in een persoonlijk gesprek, vraagt welk dier ik zou willen zijn - en ik, ontluikende puber, die antwoord: 'Een zwaan...' Sorry, ik kan er ook niks aan doen.
En dat Eric-Jan, toen we elkaar leerden kennen, in Kampen woonde waar dit boek is uitgegeven, en nu waarschijnlijk woont in Rotterdam waar dit boek is geschreven - dat is uiteraard een krankzinnig toeval.
Nog even over: wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat ons brein van de werkelijkheid maakt.
One should draw and paint one's model
the way one sees it - simply the way one sees it.
Simply? That of all things is the most difficult!
To draw something the way one sees it,
not the way one knows it, not the way one thinks it looks,
and not the way some others, one may recall, saw it!
Only then, when one forgets what one does not actually see,
can a resemblance - which is the essential - emerge.
Aldus de kunstenaar Alberto Giacometti in 1953.
Citaat overgenomen uit: Cézanne & Giacometti, Paths of Doubt,
een uitgave van Hatje Cantz/Louisiana Museum of Modern Art, z.j.
Het is zaak onszelf steeds weer te ontmaskeren, om steeds beter te gaan zien.
(Probleem: het is veel gemakkelijker om anderen te ontmaskeren dan jezelf...)
Wij zien niet de werkelijkheid - wij zien het beeld dat ons brein maakt van de werkelijkheid.
Aan de muur van het atelier hangt een schilderij. Het is niet te missen: je ziet het zo gauw je binnenkomt. Het is van de hand van Joop Rooijers uit Amsterdam, en het dateert uit 1976. Het meet 120 bij 140 cm. Je moet goed kijken voor je weet wat je ziet. Je ziet lappen, een doek, in nogal losse plooien met punaises vast-geprikt op een raamwerk. Bovenaan zie je het latwerk onder het doek uitkomen. In het midden, tussen de plooien , zie je vaag een landschap: gras op de voorgrond, in de verte heuvels - of is het een bosrand?
Maar wat zie je nu eigenlijk (klik op de foto voor een vergroting)? Zie je een lap stof, een doek, waardoorheen je in de verte een landschap ziet? Of zie je de achterkant van een doek, waarop, aan de voorkant, een landschap geschilderd is? Als je het goed bekijkt is dit een schilderij van de achterkant van een schilderij van een landschap. We zien niet het landschap - we zien het beeld dat Joop Rooijers gemaakt heeft van het schilderij dat hij in zijn fantasie heeft gemaakt van een landschap.
Ik heb dit schilderij altijd voor ogen als ik werk, maar ook als ik studeer, of gewoon de krant lees - om goed voor ogen te houden: wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat wij van de werkelijkheid maken.
(Hoe ik aan dit schilderij van Joop Rooijers kom is een verhaal apart, maar voor de kunst verder niet van belang. Misschien vertel ik het bij een andere gelegenheid).
Het stinkt in het atelier. Ik boor gaatjes in een bot, een uitgeloogd en uitgedroogd stuk skelet van ik weet niet welk levend wezen. Moeiteloos glijdt het boorkopje door de kalkstructuur. Maar op enige diepte stuit ik op een hardere laag. Ik verhoog het toerental van de boor en zet wat meer druk. Als ik door de hardere laag heen ben schiet het boorkopje in iets zachters, en meteen kringelt er vieze rook op uit het boorgat. Het boorkopje werkt een pulpachtige massa naar buiten, wittig van zichzelf, maar bruinzwart verschroeid, verbrand. Ik ben op het merg gestuit, op wat eens levende materie was...
"Er zijn geen archetypen, er is het lichaam," zegt Lia in Umberto Eco's De Slinger van Foucault (pag. 370-371). Dat lichaam is tastbaar, zichtbaar, je kunt het ruiken, proeven. En als het sterft, dan stinkt het. De rest is fantasie.
HOMUNCULUS 2447398.760417
ei
voetstap in verschroeide klei
as
"Ik weet niet hoe mijn persoonlijke introspectieve beleving
verbonden is met observeerbare processen in mijn brein"
prof. Douwe Draaisma (RuG) over het homunculusprobleem
in De Metaforenmachine, een geschiedenis van het geheugen. Groningen 2003
Ik weet dat ik leef, hoop, twijfel, dom ben, driften heb en plezier, onzeker ben, zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. Maar wie of wat is het dat hier "ik" zegt...?
In de meeste theorieën over de werking van het menselijk brein die in de loop der geschiedenis ontwikkeld zijn is er, ondanks alle verklaringen, ergens toch nog een 'klein mensje', een homunculus nodig in dat brein, dat alle impulsen van buitenaf en van binnenuit samenvoegt tot één individueel bewustzijn. Het probleem is dat zo'n homunculus ook zelf weer een breintje moet hebben, en zo kom je in een eindeloze herhaling terecht.
Hedendaagse theorieën over het menselijk brein mogen dan veel geavanceerder zijn, toch is dit homunculusprobleem niet helemaal verdwenen: het menselijk bewustzijn blijkt namelijk geen onderdeel te zijn van het neurale netwerk. Met andere woorden: voor een volledige beschrijving van het menselijk brein is er toch nog een homunculus nodig: datgene wat ik bedoel als ik "ik" zeg, ook al is dat in de structuur van mijn brein nergens terug te vinden...
Ik speel met vuur, bloed, as, beenderen, klei, zwavel, lood, goud, en noem maar op - al die oeroude alchimistische elementen, in uiteenlopende combinaties en technieken, fragmenten en verhoudingen, om ze van hun magie te ontdoen. Ik eigen me die elementen toe en (her)geef ze hun plaats in mijn individuele bewustzijn, mijn geheugen, mijn persoonlijke introspectieve beleving. Om die reden geef ik de homunculi die ik van mezelf maak geen naam, geen titel die iets zou verklaren, of de beschouwer zou kunnen inspireren tot een eigen verklaring - maar een getal. Dat getal verwijst naar iets dat voor "mij" van betekenis is.
Maar... wie of wat is het dat hier "mij" zegt..?
Mist. Aan de rand van het dorp, en dat is op een paar passen van het atelier, is geen horizon te zien. Uitzichtloosheid doet zich voor als oneindigheid.
Lege tijd. Wachten op een besteld stuk gereedschap, dat na aflevering niet geschikt blijkt voor waar je het voor wilde gebruiken. Zomaar, tijdens het niet veel bijzonders doen, een scheut heimwee: willen wandelen onder de bomen van de Elandsgracht, op zoek naar dat winkeltje (dat gesloten blijkt) of die galerie met iets veelbelovends (dat zwaar tegenvalt).
Wachten op het uitharden van gips, of (nog langer) latex, of cement. En dan moeten concluderen dat het project mislukt is. Opnieuw proberen, en afwachten of het nu wel lukt. Wachten op het voorjaar. Wachten op Godot. Wachten op niets. Eindeloos wachten suggereert eeuwigheid - tevergeefs.
En dan komt er plotseling, want allang niet meer op gerekend, bericht van de Stichting Kunstweek dat een presentatie van mijn werk (een foto, een korte tekst over mij en mijn werk, en de url van mijn digitale visitekaartje about.me/wouterkoekvanegmond, met links naar mijn beide blogspots) zal worden opgenomen in het Jaarboek Kunstenaars 2013! Dat Jaarboek verschijnt in de loop van dit jaar in een oplage van 12.500 exemplaren en wordt via tal van kanalen (bibliotheken, boekhandels, musea, galeries, etc.) aangeboden aan iedereen die in kunst geïnteresseerd is. Zo kom je nog 's onder de mensen!