Posts tonen met het label andermans kunst. Alle posts tonen
Posts tonen met het label andermans kunst. Alle posts tonen

donderdag 9 april 2015

Ik vond 'm op een pornosite (tja...) maar ik werd er niet opgewonden van in seksuele zin. Ik vond het een prachtig filmpje: een vertraagde opname van een erecte penis die op een kletsnat oppervlak valt en daar blijft liggen, opspattend water tegen een donkere achtergrond. Zeven seconden duurt de clip. Ik heb 'm gedownload.

En natuurlijk ben ik in de Nieuwe Keek in Amsterdam geweest om het videowerk van Bill Viola te zien: Fire Woman en Tristan's Ascension (The Sound of a Mountain Under a Waterfall), beiden uit 2005. Monumentaal, indrukwekkend. Inspirerend ook, in oppervlakkige zin: "Dat kan ik ook!" dacht ik, en dat werd Thamus!

Maar het slaat natuurlijk als een tang op een varken. Of als een lul op een ijstaart, zo je wilt. Ik moet kappen met deze onzin!

vrijdag 7 november 2014

Ooit, jaren geleden, heeft iemand mijn werk vergeleken met dat van Mark Rothko. Het zal wel een flauwe grap geweest zijn. Ik wist destijds vrijwel niets van Rothko (ik kende alleen zijn naam), dus ik voelde mij zeer gevleid. Inmiddels ben ik wijzer.

Eergisteren bezocht ik de overzichtstentoonstelling van Rothko's werk, uit de collectie van de National Gallery of Art, Washington, in het Haagse Gemeentemuseum. Het was er druk. Blijkbaar is mijn generatie aan het abstract impressionisme voorbij, want ik zag er veel leeftijdgenoten. Of misschien sluit Rothko's werk aan bij een nieuwe behoefte aan spiritualiteit, wie zal het zeggen? In elk geval kostte het me heel wat tijd om door het geroezemoes en gewemel de schilderijen van Rothko te ontmoeten, en op me in te laten werken.




Gaandeweg werd het stiller in mij, en werd ik niet meer gehinderd door iedereen om mij heen. Voor dit enorme doek heb ik wel een half uur heel stilletjes zitten kijken en nadenken. Op een gegeven moment ging een dame vlak voor mijn snufferd staan. Ik moet een reactie afgescheiden hebben, want ze draaide zich om: "Sorry!" Ik kon het niet laten: "Geef niets hoor mevrouw! Ik kijk dwars door U heen!" (Wout... Schaam je...)




Naast de grote zalen zijn er kleinere nissen, en daarin hangen  werken zoals Rothko wilde dat ze geëxposeerd werden: één tegelijk, zonder verdere poespas, een ontmoeting van één-op-één tussen werk en toeschouwer. Het moest een persoonlijke ontmoeting zijn, de toeschouwer moest zich als het ware omarmd weten door het schilderij. En zo onderging ik het ook.

Er wordt gezegd dat je, als je voor zo'n schilderij van Rothko gaat staan, je de ervaring kunt krijgen dat je er als het ware door naar binnen gezogen wordt. Ik heb daar geen last van gehad (al meen ik wel vanuit een ooghoek nog net een paar damespumps in een schilderij te hebben zien verdwijnen...)




Een associatie: het verhaal over een monnik die, in het klooster, buitengewoon veel tijd doorbracht in stille meditatie. Op de vraag van de abt (jaloers misschien?) wat hij toch al die tijd deed, antwoordde de man: "Ik kijk naar hem. Hij kijkt naar mij." 

Meer niet: "Ik kijk naar hem. Hij kijkt naar mij." Niet: "We kijken naar elkaar", zelfs niet: "Ik kijk hem aan, hij kijkt mij aan." Nee: ik kijk naar hem - hij kijkt naar mij. Zo heb ik geleerd te kijken naar het werk van Mark Rothko.

Te spiritueel ingevuld, en daarmee geen recht doend aan Rothko's werk? Misschien. Hijzelf zei (vrij vertaald): "Mensen mogen een religieuze ervaring hebben bij mijn werk. Mensen mogen een profane ervaring krijgen bij mijn werk. Mij maakt het niets uit, ik kies geen partij."




Toch is die associatie met die monnik niet al te ver gezocht. Ik kwam er op de tentoonstelling achter dat een bezoek aan het San Marco-klooster in Florence voor Mark Rothko een doorbraak betekende: voortaan wilde hij dat zijn werk, net als de fresco's van Fra Angelico op de kopse wand van de monnikscellen daar, zouden dienen tot meditatie en contemplatie: een persoonlijke, individuele ontmoeting van de beschouwer met het sublieme, het absolute. 

Rothko was er van overtuigd dat hij zich bewoog op de grens van de kenbare werkelijkheid, ja op de uiterste grens van de schilderkunst: hij kón niet accepteren dat er na hem andere generaties zouden komen, met andere ideeën, andere beeldtaal, andere kunst... Het is dit volstrekte absolutisme, deze monomanie, deze volledige focus op één punt die zelfs de tijd verstilt tot eeuwigheid, die deze monumentale schilderijen mogelijk hebben gemaakt (en zonder dewelke ze niet (na) te maken zijn)!

Nog een associatie: nu met een versregel van Huub Oosterhuis, over het gebed: "Wij gooien woorden in een diep ravijn: zeilende stenen, zonder u te raken." Dat beeld, dat herken ik in Rothko, dat zie ik in het agnosticisme, waartoe ik mijzelf beken. Weten dat we het niet kúnnen weten, maar toch het niet kunnen laten woorden te gooien, zeilende stenen, streken verf, kleur, beeld, klank... in dat diepe ravijn van het Niets.

Ja. Als je me vraagt: waar gaat het werk van Rotho over? dan zeg ik: het gaat over niets, en dat betekent niet: het gaat nergens over!



zondag 13 april 2014

Superficial Hygiene is de titel van de internationale groepsexpositie in de Vleeshal in Haarlem, die ik vorige week gezien heb.  In het perspectief van mijn installatie VIDE/VOID kon ik alleen maar een buitengewoon geïnteresseerde bezoeker zijn.

Wat zit er 'onder de oppervlakte'? Wat is de ware betekenis áchter de dingen? Dat waren (en zijn voor veel mensen nog steeds) de vragen die er toe doen. Maar er zit geen verborgen waarheid achter de oppervlakkige buitenkant van de werkelijkheid - die 'waarheid' zit er vóór: die zit in ons eigen brein...

Wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat wij ons maken van de werkelijkheid. En in deze tijden van digitale revolutie moet je er aan toevoegen: ...dat de computer maakt van de werkelijkheid. En we gaan zelfs nog een stap verder: niet alleen percipiëren wij de 'huid' van de werkelijkheid waar wij deel van uitmaken, wij maken die 'huid': wij fotoshoppen en pimpen de werkelijkheid op met onze laptops en smartphones, onze apps en beeldbewerkingssoftware. 

(Voor wie dit een verontrustend gegeven vindt: verbaas u niet, wij mensen doen al zolang wij mensen zijn niet anders dan de werkelijkheid om ons heen interpreteren en structureren. Dat begon al bij het jagen op oerossen, het aanleggen van een vuur, het bouwen van een hut, en het steenvrij maken van een stukje bouwland.)

Met die voortschrijdende bemoeienis van ons met de werkelijkheid waarvan wij deel uitmaken, wordt 'het oppervlak' steeds heviger een spanningsveld. Soms gaat het zelfs zó ver, dat de 'werkelijkheid' verdwijnt, en er alleen maar een beeld overblijft: kunst! Dat beeld kan dan beladen zijn met betekenis, en zelfs alleen nog maar verwijzen naar een afwezige werkelijkheid. Dit spanningsveld nu is het gebied dat de deelnemers aan deze expositie onderzoeken.

Ik ga niet alles bespreken wat ik daar in Haarlem gezien heb. De verschillende werken, en hun makers, lopen te zeer uiteen in vorm en visie. Was er maar een catalogus, zo'n mooi dik boek, waarin je alles weer even terug kon zien! Jammer genoeg is dat er niet. Wel is er een begeleidende folder, en uitgebreide wandteksten 'op zaal', die je helpen te begrijpen wat er gebeurt. Maar ik kan dus ook geen foto's laten zien!

Ik zag hoe kunstenaars spelen met verschillende visuele stijlen, allerlei uiteenlopende materialen. Er zijn video's die de lichamelijke zintuiglijkheid terugbrengen tot een plat, kristalhelder oppervlak: briljant, scherp, helder- maar juist daardoor wordt de duistere kant van de niet-aanwezige werkelijkheid des te sterker opgeroepen. Er liggen, bijvoorbeeld, handen: afgietsels van handsculpturen van Rodin. 'n Lichaam ontbreekt. Wat blijft zijn loze gebaren, die juist daardoor zo betekenisvol worden, omdat ze verwijzen naar een lichamelijke werkelijkheid die er niet is.

Het meest geboeid werd ik door de video van Elizabeth Price: The Woolworth's Choir of 1979, uit 2012. Het gaat over het koor: een specifiek gedeelte van Middeleeuwse kathedralen, het 'meubilair' dat daar te vinden is en dat verwijst naar het koor in de Griekse tragedies: een kring dansende en zingende mensen die de handelingen van de personages en de gebeurtenissen op het toneel (hier: de brand in een Engels warenhuis in 1979, en de getraumatiseerde reacties van ooggetuigen) van commentaar voorzien- want zij 'weten' wat de betekenis is van de werkelijkheid zoals die zich aan de toeschouwers voordoet...

En dat blijft op mijn netvlies, die tekst zoals die pulserend en ritmisch verscheen over de videobeelden van een dansende menigte: "We are the choir, because we know"

Denk daar maar eens over na! Het mag in elk geval gezegd worden door de hier exposerende kunstenaars.


Ik hoop dat Ann de Meester, de nieuwe directeur van Frans Halsmuseum/De Hallen, in de toekomst ook dit soort spannende, uitdagende exposities blijft plannen: ze prikkelen mij en dagen mij uit - dat heb ik nodig en dat vind ik leuk. Ik kom er graag voor naar Haarlem!

(De eerste aanleiding voor dit bezoek aan mijn geboortestad is het feit dat mijn moeder vorige week donderdag met spoed in het ziekenhuis werd opgenomen. Inmiddels verblijft ze in een revalidatiekliniek.)

vrijdag 20 september 2013

Een hernieuwde kennismaking met het werk van Roger Hiorns, van wie ik eerder een solo-expositie zag, ook in De Hallen in Haarlem: een volledig verpulverde straalmotor van een passagiersvliegtuig. Associeer er maar op los: van vakantievluchten naar de zon, (zelf)verheffing, menselijke inventiviteit, wereldwijde bereik- en bereisbaarheid, tot vliegtuigcrashes, de aanslag op de Twin Towers, vliegangst, (zelf)vernietiging. In al z'n eenvoud een adembenemend sterk beeld. Te zien op de groepsexpositie DREAD, van 7 september tot 24 november in De Hallen in Haarlem.

Uitgangspunt van de expositie is het werk van Constant (1920-2005). Zijn leven lang werkte hij aan het project New Babylon: de nieuwe wereldstad waarin de mensen alle vrijheid zouden hebben om zich creatief te ontplooien. 'n Utopie natuurlijk. Tja, de jaren '60... De verschrikkingen van de Vietnamoorlog, de dood van het kind van een intieme vriend, het echec van Parijs mei '68, brachten Constant een ander inzicht; volledige vrijheid voor de mens betekent ook volledige vrijheid van het kwaad, de duistere kant in de mens, "homo homini lupus" - uiteindelijk zouden de bewoners van New Babylon elkaars vijand worden en elkaar uitmoorden. Vanaf dat moment werkt Constant aan zijn Labyrismen, waarin hij die horror ('dread') verbeeldt. Heel wat volwassener en realistischer dan het naïeve "Volg je innerlijke pad, en je zult nooit verdwalen" van de zestiger-jarenromantiek...

Maar enfin: hoeveel moois en interessants er ook te zien is op de groepsexpositie DREAD - fear in the age of technological acceleration, het geheel boeit niet. Er zijn films met hetzelfde thema die heel wat spannender zijn. Jammer.

zaterdag 31 augustus 2013

(De jaarlijkse kunstmarkt in Dokkum wordt minder en minder. Er stonden vandaag weer minder kramen dan vorig jaar, en het aanbod wordt ook steeds minder interessant. Ik wil dit eigenlijk helemaal niet vertellen. Het is zo triest. Daarom zet ik het maar tussen haakjes.)

Maar ik heb één ding gezien waar ik helemaal enthousiast van werd. Ik ontdekte het op Facebook, op de pagina van Dokkum Vakwerk: een groepje gedreven lieden die leegstaande winkelpanden in de Dokkumer binnenstad (en dat worden er ook steeds meer...) wil laten leven door er kunstenaars, ambachtslieden en anderen in te laten werken, exposeren, cursussen geven, etcetera. Een jonge meubelontwerper, Frank v.d. Velde (onthoud die naam, deze jongeman heeft de potentie een hele grote te worden!) toont in een voormalig winkelpand in de Nauwstraat een fantastisch leuke stoel:


Het design en het materiaalgebruik zijn, in alle eenvoud, geniaal. En ze zitten prima: ze zijn niet ontworpen voor het oog, maar voor dagelijks gebruik. Toch zou het zomaar ook een object kunnen zijn, in een met smaak en zorg samengesteld interieur. De prijs is verbijsterend: € 170. Voor een ambachtelijk vervaardigde stoel is dat al heel goedkoop, maar voor een designobject is het geen geld. Ze staan ook in Galerie KIS, in de Paleisstraat in Amsterdam. Erheen, oud-stadsgenoten! En sla je slag!

zondag 11 augustus 2013

Inmiddels weet ik heel wat meer over de kunstenaar die vóór mij dit huis bezat, en het raadselachtige houtsnijwerk op de voormalige winkeldeur heeft gemaakt. Zijn naam is Felix Droese (zie www.felixdroese.de). Hij werd in 1950 geboren in het Duitse Singen. Hij was leerling van o.a. de grote Joseph Beuys...! Ik heb hier voor me een boek liggen over zijn werk, foto's en teksten, en dat ziet er heel boeiend uit. Ik denk niet dat ik ooit een waardige opvolger zal zijn, maar zijn werk boeit me wel.

Coda Museum Apeldoorn heeft een korte documentaire (ongeveer 18 minuten), een gesprek met Felix op YouTube gezet:  http://www.youtube.com/watch?v=NdPayGFH2xo

vrijdag 21 juni 2013

Voordat het in de vergetelheid verdwijnt - naar aanleiding van wat ik schreef op 6 mei jl. kreeg ik een leuke reactie, met op het eind een paar mooie woorden over mijn werk. Hieronder de tekst, opdat die niet verloren ga:

From: Lotti Heyboer
Subject: Blog, Heyboer en voeten
Date: Monday, 03/06/2013 7:48 AM

Dag Wouter,


Ik kwam via een zoektocht naar iets heel anders per ongeluk in je blog terecht. Dat maakte me heel blij, wat (en vooral hoe) je over Anton Heyboer schreef! Ik probeer al een aantal jaren om hem weer bekend te laten worden als de kunstenaar die hij werkelijk is. Veel daarvan is ondergesneeuwd, maar ik vind het belangrijk dat dat weer algemeen gekend wordt. Volgens mij is het belangrijk voor een cultuur dat dit soort waarden er deel van worden.

Door de tentoonstelling in Haarlem heb ik zelf ook heel veel geleerd over die periode. Ik heb er zelf aan meegewerkt, omdat wij hier natuurlijk toch het meest over hem weten. Maar heel veel gebeurtenissen en feiten wist ik niet. Het  heeft heel veel dingen duidelijk gemaakt. Ik weet nu ook (zover dat kan) wat er in de inrichting echt gebeurd is. Waarom hij daarheen ging en waar hij doorheen ging. Het was tot nu toe een puzzel waar veel stukjes van misten, maar nu is het meeste ingevuld. In ieder geval zoveel, dat ik een beeld heb gekregen.

Hierna komt nog een taak voor me, als deze gelukt is: tonen dat de latere kleurrijke tekeningen net zo goed belangrijk zijn. Het lijkt wel of iedereen óf het een kan zien, óf het ander, of die oude meester, of die latere xx. Dat xx..., ze hebben er allerlei namen voor bedacht. Clown, charlatan, gek en weet ik veel. Ik ga het zelf maar niet invullen. Als ik alle namen in 1 woord kon vangen, zou het misschien kunnen. Maar elke naam apart doet hem erg tekort.

Ik zag je voeten op die gladde vloer. Het is een heel indringend beeld. Wij (Heyboer-clan) zijn eigenlijk niet geschikt om naar kunst van anderen te kijken, Anton deed iets wat zo anders was, dus bijna niets voldoet voor ons. Maar dit vond ik mooi.

Lotti

L. Heyboer
Den Ilp 66
1127PG Den Ilp
www.anton-heyboer.nl
webmaster@anton-heyboer.nl



maandag 6 mei 2013

Soms stuit je, onverwacht, op een pareltje. Ik was in Haarlem en bezocht het Frans Halsmuseum. Op de eerste grote Hals-tentoonstelling sinds 25 jaar kunnen werken uit alle fasen van de carrière van Hals vergeleken worden met werk van Rembrandt, Rubens en Titiaan. Mooi, en educatief, maar een beetje obligaat.

Tot mijn verrassing echter zit er schuin tegenover het Frans Halsmuseum aan het Groot Heiligland nóg zoiets: het Historisch Museum Haarlem. Het bestaat denk ik nog niet zo heel lang, en het beschikt duidelijk niet over de materiële en financiële faciliteiten van de beroemde overbuurman- het is een beetje een Janboerefluitjesmuseum. Toegegeven: de vaste collectie heb ik niet gezien. Maar wat een snoepie van een expositie hadden ze daar over de Haarlemse jaren van Anton Heyboer! Ik heb er van genoten, ik heb er veel van opgestoken, het heeft me geïnspireerd en tot nadenken geprikkeld.

Ook ik wist, als zovelen, niet veel meer over Anton Heyboer dan: extravagant, in Den Ilp samengewoond hebbend met drie vrouwen, etsen met een vreemde beeldtaal die je op het eerste gezicht niet kunt 'lezen'. Maar daar is nu verandering in gekomen, dank zij deze kleine maar o zo fijne expositie in het Historisch Museum Haarlem! Ik ga niet herhalen wat er ook al in het keurig vormgegeven tentoonstellingsgidsje staat, maar noem een paar saillante punten die me troffen.

Heyboer: "In de Zonnesteeg in Haarlem deed ik mijn kleren uit, legde de vloeren vol met chamoispapier en nam Siberisch houtskool, 's avonds, er was niemand, en maakte met mijn adem ingehouden in één keer bladen vol. Allemaal met vegen, en als ze geveegd waren kwam ik er even aan met mijn gum, waardoor er vlakjes ontstonden die het wit en het zwart met elkaar verbonden. Het had het karakter van oerlandschappen. Dat was mijn kunst. Later ging ik comprimeren. De laatste vormen die het had waren de vormen van een ei. Of in ieder geval de vormen van iets ronds, oprijzends, en dat in het oer stond. (Lees, wat dit betreft, het unieke boek Eigenzinnig Kunstzinnig van Tjeu van den Berk, over de visie van Carl Gustav Jung op kunst! WK). En toen werd ik krankzinnig. Toen werd ik zielsziek."

In de winter van 1951 liet Heyboer zich vrijwillig opnemen in het psychiatrisch ziekenhuis in Santpoort. Traumatische ervaringen in de Tweede Wereldoorlog en daarmee verband houdende verstopte emoties die in alle hevigheid losbraken waren de reden. Naar aanleiding van deze zware crisis, die vier maanden duurde, begon hij tekeningen en etsen te maken met figuren die voor hem elementaire zielsinhouden uitbeeldden: "de erkenning", "het tijdloze werk", "het bewustzijn van de wonde". Vanaf dat moment streeft Heyboer de rest van zijn leven naar inhoud in zijn werk, schoonheid alleen was niet meer genoeg.

Hij ontwikkelt gaande weg zijn Systeem: zijn eigen beeldtaal met figuren, kruisende lijnen, getallen en teksten. Met dat Systeem kon hij zichzelf, zijn krankzinnigheid, de krankzinnige zinloosheid van dit universum waar hij deel van uitmaakte en die hij zich bewust was geworden door de verschrikkelijke ervaringen in de oorlog, in kaart brengen en beheersbaar maken. 
Heyboer: "Ik viel overal tussen wal en schip. En nu had ik een systeem gemaakt, waarin ik kon creëren en waarin ik bestond, waarvan men zei: 'Dat is Heyboer'. Dit systeem werd een teken. En dit teken is Anton Heyboer. Iedere dag zet ik dit teken neer als existentie van identiteit. Ik verkoop dit teken om in mijn levensonderhoud te kunnen voorzien."

(Merk op dat Heyboer zelf hier het woord 'teken' gebruikt en niet het woord 'symbool'!)

Dit vergt meer dan 'kunst maken', of zelfs 'kunstenaar zijn' - dit vergt de volledige inzet van de mens, een totale overgave aan het 'zijn': het leven zelf tot kunstwerk maken. Voor Heyboer was het elke dag creëren de grondslag van zijn 'zijn'. Dat scheppen betekende niet alleen dingen maken, maar vooral het leven creëren. Voor hem ging de tijd niet van ergens in het verleden naar ergens in de toekomst. Alleen het 'nu' telde, dus dat moest volop geleefd worden in een leven dat zelf zijn gang ging en niet een bepaalde kant uitgestuurd werd. Want als je 'nu' deed wat in het 'nu' paste, dan ging het vanzelf zoals het moest gaan.

Dit is Tao. Anton Heyboer kon dat. Ik kan het niet.


En dan was er nog 'de zee'. En 'het haantje'. En nog zoveel meer... 

dinsdag 2 april 2013

Geen woorden maar beelden, om vast te leggen wat mij aanspreekt en boeit. ABK Beelhouwerskollektief had een expositie in de Oude Kerk in Amsterdam, die ik tijdens de paasdagen bezocht - hieronder volgt een kleine foto-impressie. Er was onder andere werk van Anneke de Witte, van wie ik lang geleden les heb gehad. Met haar werk begin ik:





 





En na deze laatste durf ik natuurlijk nauwelijks nog iets met voeten te doen...


donderdag 7 maart 2013

Ik heb gordelroos, in mijn gezicht. En dat is gaan ontsteken. Pijn, jeuk, en vieze korsten op mijn onderlip en mijn rechterwang. Ik zie er uit als een zwerver.

Ik lees Dit zijn de namen van Tommy Wieringa. Dat gaat over, onder andere, vluchtelingen die maandenlang over de steppe dwalen en onderweg steeds meer vervuilen, verhongeren, verloederen. En hoe in die drab op de bodem van het mens-zijn een cultus kan groeien. Het gaat over de smerige praktijken van de mensenhandel. En over de vraag hoe je het vuil van het leven van je afwast.

Terwijl ik lees voelt het alsof die twee dingen met elkaar te maken hebben: alsof de viezigheid, de besmettelijkheid, de vunzigheid van het bestaan zich aftekenen op mijn gezicht. Dat is natuurlijk niet zo. Maar zo werkt de menselijke geest.

Ik heb een kunstenares gekend met chronische klachten aan het maagdarmstelsel. Ze maakt eindeloos veel panelen met labyrintachtige structuren. Maar het verband tussen die twee is ze zich niet bewust. Daarom gaat ze maar door, ze vernieuwt zich niet. En ze wordt niet beter(!).

woensdag 20 februari 2013

Mensen kunnen zich enorm vergissen. De vorige bewoner van dit huis dacht dat hij kunstschilder was. Hier en daar hangen/hingen wat proeven van zijn 'kunst'. Zoals deze.


Nou ben ik geen kunstschilder, en ik heb verder ook nergens verstand van, maar sorry hoor, wat vind je van dit gedrocht! Niet dat het onderwerp mij niet boeit (ieder z'n meug), maar ik heb wél zoiets als anatomie gestudeerd toen ik aan de kunst begon. En dan vallen me toch een paar details op. Die bovenbenen bijvoorbeeld. Opgeblazen ballonnen zijn het! Waar zielige softenon-onderbeentjes aan hangen! 
En diezelfde bovenbenen, waar zitten die aan vast? Niet aan het bekken, zo te zien! Met zo'n onderstel verdien je onverwijld een persoonsgebonden budget! En waar die mevrouw op zit, behalve op een soort paard (dat is geen staart, dat is diarrhee!)- moet dat een lap stof voorstellen? De textielindustrie overweegt een proces! En dan heeft ze ook nog een gezicht waar je kleine kinderen mee aan het huilen maakt... 

Ach, laat ik maar ophouden. Maar het is wel lekker om af en toe eens andermans werk af te kunnen kraken!

Die lijst echter bevalt me wel. Die gaat niet in de kliko. Maar wat doe ik dan met dat 'schilderij'? Misschien bedek ik die hele plaat wel met bladgoud, als een hommage aan Yves Klein. Maar dan moet er nog wel een soort 'twist' in... Nog maar eens even aanzien wat er van komt.

zaterdag 9 februari 2013

Ik dacht dat ik het wel gehad had met die "scheikundedozenkunst" van Anselm Kiefer, Joseph Beuys en hun adepten, mezelf incluis. Maar die scepsis verdween als sneeuw voor de zon toen ik afgelopen donderdag de ruimte van de Vleeshal in Haarlem betrad. Onmiddellijk werd ik gegrepen door wat ik daar zag: twee vliegtuigmotoren (één liggend op de grond, de ander hangend aan het plafond), drie stadsbanken, een roestvrijstalen ontleedtafel. Meer niet. Maar het greep me bij mijn lurven en het liet me niet meer los.




Op onregelmatige tijden komt een jonge man de ruimte binnen. Hij kleedt zich uit, legt zijn opgevouwen kleding weg, steekt een vuurtje aan op één van de objecten en gaat dan zitten op de vliegtuigmotor, de bank of de tafel. Als het vuur gedoofd is trekt hij zijn kleren weer aan en vertrekt.




Ik bezocht de eerste museumsolo in Nederland van de Britse kunstenaar Roger Hiorns (Birmingham, 1975), van 1 december 2012 tot 24 februari 2013 in de Hallen Haarlem. Zijn werk wordt hier in kunsthistorische context geplaatst door de gelijktijdige expositie van twee werken van Joseph Beuys: Voglie vedere i miei montagne uit 1971 en Straszenbahnhaltestelle uit 1976.

Roger Hiorns is een hedendaagse alchemist. Hij maakt geen 'mooie' dingen, hij is veel meer geïnteresseerd in processen. Transformatie is een sleutelbegrip in zijn werk. Maar het zit ook zijn materiaalkeuze: kopersulfaat, vuur, hersenen, sperma. En die dan gecombineerd met motoren, roestvrij staal, fijngemalen antidepressiva. Zijn kunst is nooit 'af', maar altijd in wording, in beweging: de kopersulfaatkristallen, waarmee hij bijvoorbeeld motoren bedekt, blijven op microscopisch niveau doorgroeien; schuim borrelt doorlopend op uit een compressor, een ander apparaat  laat munten op de vloer vallen. We zien abstracte objecten van piepschuim en een serie vierkante panelen: witachtig, heel licht beige - wat stellen ze voor? Niets? Tot we er achter komen dat ze beschilderd zijn met koeienhersenen...




Het gaat niet alleen om een materieel proces, zelfs niet in de allereerste plaats. Het gaat vooral om het geestelijk proces, dat de confrontatie met het werk van Hiorns in ons brein in gang zet: hoe verandert onze manier van kijken naar een object als we weten dat er koeienhersens in verwerkt zijn? Daarom presenteert deze kunst geen afgerond verhaal, maar stelt ze de vraag in hoeverre wij in staat zijn de werkelijkheid om ons heen te doorgronden. De begeleidende teksten bij de expositie wijzen op een aantal ingrediënten in Hiorns' werk die tot dat van Joseph Beuys terug te traceren zijn: de interesse in transformatieprocessen en in "de wereld áchter de zichtbare werkelijkheid".

En tegen die laatste formulering heb ik bezwaar. Er is geen "wereld áchter de zichtbare werkelijkheid", ook niet volgens Beuys en Hiorns. Die wereld van betekenissen zit vóór de zichtbare werkelijkheid: die zit namelijk in onze eigen kop. Wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat ons brein maakt van de werkelijkheid. Ooit zag de primitieve mens geesten, goden en geheimen in elke boom, elke bron, elke opvallende steen: heel de werkelijkheid was begeesterd. Animistische culturen zien dat nog steeds zo. Maar de moderne mens is daar aan voorbij. Wij weten dat wij betekenissen, symboliek, waarden projecteren in de objecten die ons omringen. Wij zelf "be-tekenen" de wereld. Dat maakt ons tot geestelijke wezens. Moderne spiritualiteit is anthropocentrisch.

Wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat ons brein maakt van de werkelijkheid. En dát roept de vraag op, in hoeverre wij een object werkelijk kunnen kennen. Een antwoord op die vraag zal in elk geval ook moeten behelzen dat we dat met onze ratio alleen nooit zullen kunnen - ook onbeheersbare processen als agressie en erotiek zijn in dit proces impliciet gegeven. Eenieder die zich met spiritualiteit wil bezighouden zal níet naar zijn navel moeten staren, maar voor de spiegel moeten gaan staan en zichzelf, als mens, genadeloos onder ogen komen, ontleden, onderzoeken. Die spiegel houdt Roger Hiorns, en veel hedendaagse kunstenaars met hem, ons voor.

Op kleine schaal stelde Hiorns dat verband tussen het profane en het sacrale op een leuke manier present. Uit een luidspreker, met een verbinding naar een microfoon in de naast de Vleeshal gelegen Grote- of Sint Bavokerk, klonken in de expositieruimte geluiden uit die kerk: voetstappen, stemmen, een deur die dichtslaat. Even later bezocht ik zelf de Sint Bavo - toen klonken mijn voetstappen in de Vleeshal...



Die naakte jongeman heb ik trouwens gemist. Toen ik quasi terloops bij de mevrouw achter de kassa informeerde of het de moeite waard was op hem te wachten, zei ze dat die gebeurtenis alleen in het weekend plaatsvond. Een echtpaar achter mij toonde zich net zo teleurgesteld als ik. Ik heb nog voorgesteld dat ik dan zélf maar even... maar dat idee werd op schaterlachen onthaald!

maandag 15 oktober 2012

In Historisch Centrum Leeuwarden, in de Eekhoffzaal, is momenteel de expositie Saskia, meer dan Rembrandts muze te zien: een collectie moderne schilderijen geïnspireerd op Saskia van Uylenburgh, de vrouw en muze van Rembrandt. Ze komt er in de geschiedschrijving bekaaid van af. Een eenvoudige Hollandse boerendochter, dat is het beeld dat we van haar hebben. Dat was ze niet: ze was afkomstig uit het noordwesten van Friesland, en haar vader was verbonden aan de toenmalige Academie van Franeker, in de zeventiende eeuw een vermaarde universiteit. Haar betekenis voor Rembrandt als persoon, maar ook als schilder, wordt sterk onderschat. Daarom wordt ze deze winter hier in Leeuwarden voor het voetlicht gehaald. 

Hennie Dijk maakte, in dit verband, van mij en nog een aantal kunstenaars/ressen (onder andere van onze kunstenaarsgroep ARTchipel) een schets in de trant van een tekening die Rembrandt, kort voor hun huwelijk,  maakte van Saskia. Ik zat daar dus als Saskio. Wie van deze twaalf ben ik?




woensdag 29 augustus 2012

Zo zag de werktafel in het atelier er vanmorgen uit. Hieraan kun je zien waarmee ik allemaal bezig ben, deze dagen, en dat allemaal tegelijkertijd. Het heeft te maken met kunst, met wat er komende weken te zien zal zijn (of nog niet te zien zal zijn...) op de expositie ZomerKunstKantoor in Dokkum, maar ook met zulke leuke zaken als de evaluatie van het dorpsfeest, en ook de eventuele aankoop van een huis en de keuring daarvan door een bouwkundig technicus. Op de een of andere wonderlijke manier lukt het me nog steeds om al die uiteenlopende aanstormende zaken het hoofd te bieden, maar hoe lang nog? Ik ga het niet allemaal uitleggen en beschrijven. Verzin zelf maar een Legenda bij deze chaos!


"Chaos schept beelden," hoorde ik (vrij vertaald) de Ierse kunstschilder Francis Bacon zeggen in een televisiefragment, gekozen door Adriaan van Dis, in de uitzending van Zomergasten van afgelopen zondag. Mét Van Dis ben ik van mening dat Bacon misschien wel de belangrijkste kunstenaar is van deze tijd, of van de twintigste eeuw. Als geen ander weet hij de verscheurdheid, de geweldadigheid, de duistere kant van de mens in beeld te brengen. Die beelden op zijn doeken: ze schrijnen. Ze komen rechtstreeks voort uit de chaos die deze wereld ten diepste is, uit de chaos van Bacons eigen leven, uit de chaos in zijn atelier. Zijn beelden laten niet af me bij de keel te grijpen, ze staren me grijnslachend aan, ze dwingen me te kijken in de spiegel van de doodsdrift. ('Fragment van een kruisiging', 1950. Collectie Stedelijk Van Abbemuseum, Eindhoven)

Oh ja, ook ik streefde altijd naar orde, schoonheid, troost, heelheid. Ooit wilde ik zelfs monnik worden - en in dat woord zit het allemaal: monos, één, heel. Maar ik heb inmiddels anders geleerd. (Het leven heeft mij, Goddank, bijna niets geleerd. 'Het leven heeft me veel geleerd', zegt de oue sok. Nescio, de laatste zinnen van die prachtige bundel van Nijgh & Van Ditmar, uit het zwarte jaar 1933, dieptepunt van die twintigste eeuw). Het leven heeft mij geleerd de chaos, de willekeur, de wreedheid onder ogen te zien - de zinloosheid, het Niets, ontzag te hebben voor de Leegte. Misschien dat die Leegte dan een ruimte wordt, en chaos beelden schept, maar dat is niet gegarandeerd. Moed is vereist, om de aanstormende chaos het hoofd te bieden. En dan heb ik het niet alleen over de chaos op mijn werktafel.

donderdag 2 augustus 2012

Pas gisteravond, op het terras van De Waegh in Dokkum, hoorde ik: Rein Bril is onlangs overleden. Eén keer heb ik hem ontmoet, twee jaar geleden, bij de opening van de expositie KunstKantoor 2010. Er was een klik, zoals ik die maar zelden bij mensen heb gevoeld. Een warme, sterke handdruk- veelzeggend, meer nog dan de gedachtewisseling die er aan voorafging, en daar de bevestiging van. Een handdruk die ik nooit meer zal vergeten. Ik heb in Rein Bril een Mensch ontmoet.


Ik hoopte dat zijn website, met zijn beelden en gedachten, ten eeuwigen dage op het internet zou blijven staan - maar nee, die is al niet meer te vinden. Alsof dat alles nooit bestaan heeft. Maar wellicht is dat helemaal in lijn met Rein... 
De volgende tekst vond ik nog wel, op de site van de Stichting Keunstkrite Twizel:


In Memoriam: Rein Bril (1945-2012)

Vanavond trof ons het droeve bericht dat onze kunstvriend Rein Bril, slechts een paar dagen na zijn 67-ste verjaardagsfeest, plotseling is overleden. Wij zullen hem zeer  missen.
Rein is van het begin af aan betrokken geweest bij de Keunstkrite. Hij was een van de inspirators en bestuurslid van de oprichting in 2009 tot begin 2011. Reins beeld  “de Vader” Warrior vormt de basis voor het logo van onze stichting en belichaamt daarin (voor ons) de strijd voor en met de Kunst.
Rein laat een hoop fijne herinneringen achter waarbij “vrijheid”,”ruimte” en het kunnen “spelen” een steeds terugkerend thema was.  Een dichter, een filosoof, een hartelijk mens en een ware vriend.  Vertrokken naar de Eeuwige Jachtvelden of zoals hij dat zonder twijfel zelf glimlachend gezegd zou hebben: de Eeuwige Speelvelden.
Mogen de Engelen, van wie je veel hield je op je verdere pad begeleiden. Wij zullen je niet vergeten.
Onze gedachten gaan uit naar Reins zoon Bram op wie hij zeer trots was, zijn Ineke, zijn “oude” zuster en alle anderen die hem lief waren. Wij wensen jullie sterkte met dit grote verlies.


Twijzel, 5 juli 2012


Hetty Kloosterman Combs
uit naam van het bestuur van de Stichting Keunstkrite Twizel




En, ik kan het niet laten, hier een paar beelden, om nooit te vergeten:


de vader / warrior. 2005
balans-beelden. 2004


de golf
zwaluw



maandag 9 juli 2012

Gaat u zitten! Twee Rietveldstoelen, de ene in blank beukenhout, de andere met de primaire kleuren. Gemaakt door dorpsgenoot Pieter Visser, geheel volgens de originele specificaties. Geen fabrieksmatige massaproducten, maar handwerk, dus allebei unica.


Meubelmaker en architect Gerrit Rietveld ontwierp deze stoel in de jaren tussen 1918 en 1923, hoewel sommige kunsthistorici het jaar 1917 noemen. Er bestaan verschillende versies - deze, tot op het bot gedeconstrueerde armstoel, is een opvolger van een stoel met zijpanelen. Er zijn Rietveldstoelen in verschillende kleuren: een onbeschilderde uit 1921, een witgebeitste voor de avant-gardedichteres Til Brugman uit 1923, een roze, een zeegroene gemaakt voor Charley Toorop, en een zwarte met witte kopse kanten, besteld door de kunstenaar Paul Citroen. De primaire kleuren rood, geel en blauw werden voor het eerst toegepast rond 1923, geheel in de stijl van De Stijl: de kunstbeweging die we kennen van bijvoorbeeld Piet Mondriaan. Het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht en café De Unie in Rotterdam zijn twee andere schoolvoorbeelden.

Het Centraal Museum in Utrecht bezit een (ongedateerde) werktekening van de hand van Gerrit Rietveld, waarop de definitieve afmetingen en kleuren van de stoel zijn vastgelegd. Volgens die specificaties heeft Pieter Visser deze twee stoelen gemaakt. 


Of ze lekker zitten? Als Rietveld die vraag gesteld kreeg antwoordde hij: "Zitten is een werkwoord!" Het was de bedoeling dat de stoel een eenvoudig, fabrieksmatig te vervaardigen massaproduct zou worden. Zover is het nooit gekomen, omdat geen enkele fabrikant of meubelverkoper geloofde dat de stoel, behalve mooi, ook comfortabel kon zijn. Toch schijnt dat mee te vallen - ook dorpsgenoot Pieter verzekert me er van dat ze goed zitten. En dat verbaast me niet.

Wat zich voordoet als simplistische abstractie, kille wiskundige constructie, schijnbaar fantasieloze eenvoud, is in feite gebaseerd op onomstotelijke gegevenheden van het menselijk lichaam, van ons fysieke zelfverstaan, abstractie tot op het bot van de materie, niet 'vergeestelijkt' maar tot op de grond toe gedeconstrueerd en gebaseerd op eenvoud. 
De Stijl is daarin zeer consequent en heel zuiver geweest. En juist daardoor verbindt deze vormgeving zich naadloos met al die andere aspecten van het bestaan: de lichamelijke én de geestelijke, de objectieve én de subjectieve, het abstracte én het individuele, het apollinische én het dionysische, blablabla, blaaablabla, blabla!

En dus schijnt zo'n stoel ook gewoon lekker te zitten. Misschien koop ik er zelf wel een.

vrijdag 8 juni 2012

Wij zien niet de werkelijkheid. Wij zien het beeld dat ons brein maakt van de werkelijkheid. En daarbij kan ons brein zich op de prachtigste manieren vergissen. Dat is niet erg, als je je maar bewust blijft van het gegeven dat het niet de werkelijkheid is die je ziet. Maar blijf vooral genieten van de beelden die ons brein van de werkelijkheid kan maken!


Sam Drukker over de tekeningen die hij maakte bij een binnenkort te verschijnen uitgave van het verhaal 'East Bergholt' van Marcel Möring:
     "Het landschap is wonderschoon. En winter-kaal. Alleen de struiken hebben groen. Op mijn gehuurde fietsje loer ik het glooiende landschap af. Het verhaal zit continu in mijn hoofd. Ik ken alle scènes en probeer heel dicht bij de tekst te blijven. Die neiging tot de realiteit heb ik altijd. Ik kan nu eenmaal niets bedenken dat interessanter is dan wat ik zie."


Wat de kunstenaar ziet ("loeren", "wat ik zie"), de inbreng van het brein ("het verhaal", "dicht bij de tekst") en weer terug: "Ik kan nu eenmaal niets bedenken dat interessanter is dan wat ik zie." Meer is het niet... En wat Sam Drukkers brein en hand dan maken van de werkelijkheid van een boom, is winter-kaal en (waarschijnlijk daardoor) wonderschoon:






tekst van Sam Drukker en foto van Edo Kuipers in BK-INFORMATIE 2012-4

vrijdag 13 april 2012

Serendipiteit. Zomaar ineens komt er van alles bij elkaar, van toen en nu, van hier en daar.

Melancholie als een vorm van metafysica bedacht ik ooit als algemene ondertitel bij alles wat ik maak. Door zelfstudie streef ik naar verdieping en verrijking van die thematiek. En zo was ik op zoek, op het internet, naar een boek over de spirituele dimensie in het werk van kunstenaars als Anselm Kiefer toen ik op een ander boek stuitte dat mij, door titel en beschrijving, nog veel meer aansprak: HET ROMANTISCHE VERLANGEN in (post)moderne kunst en filosofie, door Jos de Mul, hoogleraar filosofie van mens en cultuur aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Vanmiddag werd het bezorgd.

Ik blader het in, bestudeer de inhoudsopgave, de registers en de uitgebreide literatuurlijst, en zie voorin in het boek dat het oorspronkelijk is uitgegeven in 1990 door de Faculteit Wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit, als deel XI in de serie Rotterdamse Filosofische Studies. De onderhavige, vierde druk, herzien en vermeerderd in 2007, is uitgegeven door Uitgeverij Klement, in Kampen. En ik lees: Afbeelding op de omslag: Sigurdur Gudmundsson: Het grote gedicht. 
Die naam doet vaag een belletje rinkelen...
Ik sluit het boek en bekijk de omslag. En pas nu, nu ik goed kijk, zie ik het: een zwanenhals die uit een driehoekige vorm tevoorschijn komt. En onmiddellijk weet ik dat dit een kunstwerk is dat ik eerder heb gezien!

Het moet begin jaren '80 geweest zijn. Ik bezoek, samen met mijn vriend Eric-Jan, het Stedelijk Museum in Amsterdam. Ik weet niet meer welke tentoonstelling dat was, en of er een titel, een thema aan verbonden was. Ik weet nog wel dat we in één van de laatste zalen geconfronteerd werden met dit beeld: zwanen die met uitgestrekte nek en krachtige vleugelslag proberen los te komen uit een betonnen piramide. Het ijzersterke beeld raakte ons onmiddellijk. We zijn op een bank tegen de muur gaan zitten om wat we zagen te verwerken, op ons in te laten werken. Eric-Jan, naast mij, werd volledig overmand door emotie.

Als ik google op titel en naam van de kunstenaar ontdek ik dat het er drie geweest moeten zijn: drie zwanen uit 
drie piramides. In mijn herinnering 
was het maar één zwaan, hoogstens twee. En maar één piramide. 



Natuurlijk zagen wij (en zie ik, in retrospectief) in dat beeld onszelf, jonge adolescenten, met alles wat daarbij hoort. Dat ga ik verder niet uitleggen. Dit waren wij.

Of we sindsdien veel zijn opgeschoten? Eric-Jan ben ik uit het oog verloren, en wat mijzelf betreft, ach... Er is nog een herinnering, van nog langer geleden, en ietwat gênant: een schaterlachende schoolpsychologe aan de HBS die mij, in een persoonlijk gesprek, vraagt welk dier ik zou willen zijn - en ik, ontluikende puber, die antwoord: 'Een zwaan...' Sorry, ik kan er ook niks aan doen.

En dat Eric-Jan, toen we elkaar leerden kennen, in Kampen woonde waar dit boek is uitgegeven, en nu waarschijnlijk woont in Rotterdam waar dit boek is geschreven - dat is uiteraard een krankzinnig toeval.

maandag 9 april 2012

Nog even over: wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat ons brein van de werkelijkheid maakt.

One should draw and paint one's model 
the way one sees it - simply the way one sees it.
Simply? That of all things is the most difficult! 
To draw something the way one sees it,
not the way one knows it, not the way one thinks it looks, 
and not the way some others, one may recall, saw it!
Only then, when one forgets what one does not actually see, 
can a resemblance - which is the essential - emerge.

Aldus de kunstenaar Alberto Giacometti in 1953. 
Citaat overgenomen uit: Cézanne & Giacometti, Paths of Doubt,
een uitgave van Hatje Cantz/Louisiana Museum of Modern Art, z.j.

Het is zaak onszelf steeds weer te ontmaskeren, om steeds beter te gaan zien.
(Probleem: het is veel gemakkelijker om anderen te ontmaskeren dan jezelf...)

maandag 2 april 2012

Wij zien niet de werkelijkheid - wij zien het beeld dat ons brein maakt van de werkelijkheid.


Aan de muur van het atelier hangt een schilderij. Het is niet te missen: je ziet het zo gauw je binnenkomt. Het is van de hand van Joop Rooijers uit Amsterdam, en het dateert uit 1976. Het meet 120 bij 140 cm. Je moet goed kijken voor je weet wat je ziet. Je ziet lappen, een doek, in nogal losse plooien met punaises vast-geprikt op een raamwerk. Bovenaan zie je het latwerk onder het doek uitkomen. In het midden, tussen de plooien , zie je vaag een landschap: gras op de voorgrond, in de verte heuvels - of is het een bosrand? 


Maar wat zie je nu eigenlijk (klik op de foto voor een vergroting)? Zie je een lap stof, een doek, waardoorheen je in de verte een landschap ziet? Of zie je de achterkant van een doek, waarop, aan de voorkant, een landschap geschilderd is? Als je het goed bekijkt is dit een schilderij van de achterkant van een schilderij van een landschap. We zien niet het landschap - we zien het beeld dat Joop Rooijers gemaakt heeft van het schilderij dat hij in zijn fantasie heeft gemaakt van een landschap.


Ik heb dit schilderij altijd voor ogen als ik werk, maar ook als ik studeer, of gewoon de krant lees - om goed voor ogen te houden: wij zien niet de werkelijkheid, wij zien het beeld dat wij van de werkelijkheid maken.


(Hoe ik aan dit schilderij van Joop Rooijers kom is een verhaal apart, maar voor de kunst verder niet van belang. Misschien vertel ik het bij een andere gelegenheid).